Verkenning: VOEDSEL

Hier schrijven we samen aan het hoofdstuk Voedsel van het Commons Transitieplan. Praat je mee en draag je bij? Dat gaat in 3 stappen. 1) Lees het stuk hieronder 2) Doe een voorstel voor toevoeging of wijziging in Loomio, klik hier 3) Bij consent over jouw voorstel doe jij zelf de toevoeging of wijziging in de tekst hieronder en is er een korte check in Loomio.##

Commons Transitieplan: Voedsel

  1. Inleiding
  2. Voedsel als systeem: food as commons
  3. Uitgangspunten voor een commons reset
  4. Kansrijke Aanpakken: Wat kan Amsterdam doen?
  5. Verder lezen

1. Inleiding Voedsel bezorgt ons problemen. De productie leidt tot ontbossing, uitstoot, dierenleed en sociale ontwrichting van gemeenschappen in andere landen. Het vervoer veroorzaakt files en luchtvervuiling. De handel bepaalt ons straatbeeld. Het verpakken kost plastic en het koelen kost energie. Weggegooid eten is de op twee na grootste verspreider van broeikasgassen. Het niet hebben van voedsel leidt tot slechte gezondheid, minder kansen, teruglopende sociale cohesie. Slecht of teveel voedsel is een grote veroorzaker van ziekten en heeft daarmee grote gevolgen voor ons zorgsysteem.

Voedsel is tevens een graadmeter van ons maatschappelijk welzijn. Eten we als buren wel eens samen? Geven we recepten door van ouder op kind? Zitten we dagelijks aan tafel met het hele gezin? Weten we waar ons voedsel vandaan komt? Kennen we de boeren die ons eten maken? Weten we wie er om ons heen te weinig voedsel heeft? Weten we hoeveel we weggooien? Smaakt het ons eigenlijk wel?

Tegenwoordig kijken we niet meer naar voedsel op deze holistische manier. Voedsel is nu vooral een commoditeit: iets dat je verhandelt of koopt, iets dat je produceert en kan weggooien, iets dat je je moet kunnen veroorloven. Met die beperkte kijk op voedsel ontnemen we onszelf de handvaten om de gevolgen van klimaatinstorting, zowel sociaal als ecologisch en economisch, het hoofd te bieden.

2. Voedsel als systeem: food as commons Voedsel veroorzaakt veel problemen, maar kan ook oplossingen bieden. In plaats van voedsel als commoditeit, kan het helpen om voedsel te zien als systeem. Van de eetcultuur die bepaalt wat we willen eten tot de boer die het verbouwt, van de akker waarop de boer werkt tot de wijk waarin de buurtmaaltijd wordt gekookt, van de vrachtwagenchauffeur die het voedsel naar de winkel brengt tot de ober die het ons in een restaurant voorschotelt: deze processen en actoren zijn met elkaar verbonden in één systeem.

Voedsel zien als systeem betekent een flinke mentaliteitsverandering. De ‘food as a commons’-visie kan hierbij helpen. Commons zijn gemeenschapsmiddelen die volgens democratische protocollen door een gemeenschap worden beheerd. Gemeenschappen werken zo samen om hun gemeengoed te beschermen tegen verkaveling in breedste zin. Deze manier van denken over voedsel is nog nieuw en onbekend, maar internationaal wordt deze benadering gezien als een goede manier om het hoofd te bieden aan sociale, economische en ecologische uitdagingen en bij te dragen aan een sociale, duurzame en gezonde stad.

Hoe ziet het voedselsysteem eruit als wij de commons gebruiken om haar te ‘re-framen’? Met die frisse blik wordt voedsel verbouwen een vorm van commoning. De grond die hiervoor nodig is, is dan gedeeld bezit van de gemeenschap van boeren en afnemers van het eten. Andersom is samen eten met de buurt de praktijk van het creëren van maatschappelijke waarde, commoning dus. De wijk waarin je dit doet is net zo waardevol voor het systeem als de akker waarop het eten verbouwd is. Als wij voedsel als commons gaan zien, dan is iedereen die betrokken is bij ons bord eten onderdeel van onze gemeenschap, van de boer tot de chauffeur en van de winkelier tot de vuilnisman.

Onderdeel zijn van een commons-gemeenschap betekent zeggenschap over het beheer van de hulpbron en daar hoort verantwoordelijkheid bij. Bij die verantwoordelijkheid hoort ook dat onze kinderen meer in contact staan met de natuur, dat wij solidair zijn met de vervoerders op de weg en de obers in de kroeg. Gemeenschappelijk beheer van dit systeem betekent dat we minder verspillen en meer delen met de buren. In dit scenario wordt koken weer een gemeenschapsactiviteit en vinden we een hernieuwd respect voor de grenzen van de leefbare planeet.

3. Uitgangspunten voor een commons reset Het is tijd om het discours over voedsel te ‘resetten':

  • Voedsel in de zin van ‘een bord eten’ is een mensenrecht, want mensen kunnen er niet zonder (UDHR , artikel 25, bijvoorbeeld)
  • Alle factoren en processen die dit bord eten mogelijk maken zijn aan elkaar verbonden in één systeem
  • Dit systeem is een cruciale schakel in de transitie van onze gemeenschap en onze stad naar een sociaal en ecologisch duurzame toekomst
  • Daarmee is voedsel als systeem bij uitstek een politieke opgave die over problemen en over kansen gaat. Met wat we in Amsterdam aan goed eten weggooien zouden we een heel groot deel van de honger in de stad kunnen oplossen. Als we in buurten vaker zouden eten met elkaar zou dat de cohesie, veiligheid en vrolijkheid in de buurt flink vergroten en eenzaamheid terugdringen. Door bewustzijn te creëren over waar ons eten vandaan komt en wat ervoor nodig is om het te maken, kunnen we Amsterdammers bondgenoot maken in de strijd tegen klimaatverandering. Voedsel als innovatie-sector kan de stad een economische impuls geven.
  • Het is zaak om de actieve Amsterdammers in dit voedselsysteem te helpen. Deze commoners nemen het voortouw in de transitie van de stad. Zij koken voor elkaar in de buurt, zij boeren op kleinschalige en duurzame wijze, zij geven verspild eten een tweede kans, zij pionieren nieuwe structuren (zoals coöperaties) om alle leden van de gemeenschap (‘stakeholders in de keten’) eigenaarschap te geven in dit gezamenlijke systeem. Zij vinden nieuwe manieren om projecten te financieren of om de waarde van deze activiteiten te beschrijven. Voedselcommoners bouwen namens ons allemaal aan de nieuwe wereld die zich ontwaart als wij voedsel als commons gaan zien.

4. Kansrijke Aanpakken: Wat kan Amsterdam doen? Politiek

  • Om de mentaliteitsverandering te bevorderen bij alle Amsterdammers zou kunnen worden gedacht aan een soort Amsterdamse maatschappelijke dienstplicht waarbij jongeren uit de stad meehelpen op boerderijen en jonge boeren meedraaien in wijkrestaurants.
  • Om ondernemers en maatschappelijke organisaties samen met bestuurlijke stakeholders (zoals provincie, MRA) te committeren aan een commons-visie op voedsel zou een convenant kunnen worden gelanceerd waarin actoren zich uitspreken voor ‘Open Voedsel Innovatie’, waarbij nieuwe technieken voor stadslandbouw, recepten voor koken met foodwaste, vernieuwende stadslogistiek en andere kennis open wordt gedistribueerd en als gedeeld goed wordt beschikbaar gesteld.
  • Voor het verbinden van commoners in wijken en in gebieden met veel landbouw of voedseldistributie zou het goed kunnen zijn om coöperaties van boeren en geloofshuizen een grotere rol te geven in bestuurlijke processen rondom voedselstrategiën. Veel voedsel-commoning vindt plaats in netwerken van boeren, of bij moskeeën, kerken en synagoges.

Ondersteunend/Financieel

  • Om de commons in het voedselsysteem te stimuleren zou de gemeente actief kunnen meehelpen met het oprichten van ‘Voedsel Commons Coöps’ (VCC’s). VCC’s zijn coöperaties waarin boeren, afnemers, vervoerders, verwerkers en huishoudens een aandeel hebben in de eigen keten. Zo hebben alle stakeholders eigenaarschap en zeggenschap over het eigen lokale voedselsysteem. Om duizend VCC’s te laten bloeien kan de gemeente bijvoorbeeld een subsidieregeling instellen, uitlegmateriaal maken en distribueren of zelfs een Commons-loket in elk stadsdeelkantoor (en in buurtgemeentes) optuigen. Voorbeelden van een stap in de goede richting is bijvoorbeeld zuiderMRKT en het daarbijhorende zuiderMRKTfonds, of de Chocoladekaravaan die producenten, distributeurs en consumenten met elkaar in één voedselsysteem verbindt.
  • Om het goede voorbeeld te geven in het duurzamer en socialer maken van de voedselketen kan de stad initiatieven zoals Rederij Kees stimuleren, door met eigen inkoop alleen nog maar met dergelijke sociale, lokale en uitstootvrije initiatieven te werken, en door een ontheffingssyteem te ontwerpen voor stadslogistiek waarbij dit soort rederijen voorrang krijgen.
  • Het stimuleren van buurttuinen, voedselroutes en andere stadslandbouwinitiatieven door de stad kan worden uitgebreid, door extra subsidies, of door actief grond beschikbaar te stellen voor VCC’s die nieuwe voedseltuinen in hun wijk willen aanleggen. Voorbeelden van wat er al gebeurt zijn Fruittuinen van West, NoordOogst of Voedselbos Amsterdam Zuidoost.
  • Om lokale productie te bevorderen en ketens te verkorten kan de stad een bestuurlijke ‘Voedselregio’ oprichten, naar het voorbeeld van de Vervoersregio, waarbij provincie, en buurtgemeentes ook meepraten over het laten opbloeien van kleinschalige voedselproductie voor de gehele regio. Om de commons-visie eer aan te doen zou deze nieuwe entiteit wel democratische vertegenwoordiging moeten hebben, bijvoorbeeld van gelote burgers uit elke deelnemende gemeente.
  • Het voedsel dat uit deze regio komt kan door de stad worden gepromoot door een ‘Made in Amsterdam’-label, officieel verstrekt door het dagelijks bestuur van de Voedselregio. Producten uit de regio zouden door een stelsel van belastingkorting kunnen worden gestimuleerd.
  • Om voedselverspilling bij bedrijven tegen te gaan zou de gemeente een extra belasting kunnen heffen (via de afvalbelasting bijvoorbeeld) per kilo verspild voedsel. Deze extra belasting kan dan weer worden afgetrokken als het bedrijf meehelpt met het bouwen aan een foodwaste-infrastructuur (zie punt beneden)
  • Alternatieve munten kunnen een grote rol spelen in het opbouwen van een alternatieve economische structuur, waarin eten geen commoditeit meer is. De Makkie, een buurtmunt uit Amsterdam Oost, wordt bijvoorbeeld gebruikt om vrijwilligers in buurtrestaurants te belonen voor hun werk. Met de Makkie kunnen zij vervolgens boodschappen doen in de buurt of hun fiets laten repareren bij de fietsenmaker. De stad zou veel meer lokale munten kunnen opzetten, om in elke buurt dit soort waardegestuurde buurteconomiën te faciliteren.

Openbare Ruimte

  • Om voedselverspilling tegen te gaan kan de stad een foodwaste-infrastructuur opbouwen. Elke wijk heeft bijvoorbeeld een ‘Foodsaverscentrum’ nodig: een pand waar eten uit de buurt wordt verzameld, gekoeld kan worden opgeslagen. In dit centrum kunnen wijkondernemingen het eten verwerken tot soep bijvoorbeeld, of het distribueren richting buurtrestaurants om met de hele straat samen te koken. Een goed voorbeeld van een wijkrestaurant is bijvoorbeeld BuurtBuik (https://buurtbuik.nl/). Elk Foodsaverscentrum heeft ook een inrit nodig voor elektrische busjes en e-bakfietsen, en genoeg laadpalen. Zie als voorbeeld Foodsavers België.
  • Om het gemakkelijker te maken voor Amsterdammers om VCC’s te beginnen en voor elkaar te koken kan het helpen om meer ruimte te bieden. In de stad zouden meer buurthuizen kunnen worden gebouwd/gekocht door de gemeente, waar veel met voedsel kan worden gedaan. In zo’n ‘buurthuis voor voedsel’ kunnen buren voor elkaar koken (met foodwaste bijvoorbeeld), elkaar leren koken (denk aan vluchtelingen die Amsterdammers Syrische recepten bijbrengen) of tips voor lokale fruitteelt uitwisselen. Deze buurthuizen kunnen misschien samen worden geplaatst/gebouwd met de Foodsaverscentra (zie hierboven). Een nieuwe categorie toevoegen aan de reeks horeca-bestemmingen zou hierbij kunnen helpen. Een extra categorie, specifiek voor panden waar zonder commercieel oogmerk voedsel wordt gegeten met de buurt. Samen eten is ook een vorm van horeca, alleen draait het om samen zijn, elkaar helpen en gaat er geen geld in om. Zo’n extra categorie stimuleert enthousiaste buren om zelf een wijkrestaurant te beginnen en voorkomt dat het concept alsnog teveel vercommercialiseert.

6. Verder lezen -“Our food and how it impacts the planet” >>> New York Times: https://www.nytimes.com/interactive/2019/04/30/dining/climate-change-food-eating-habits.html -“What We Eat Is Crucial To The Climate Change Question” >>> Ruth Khasaya Oniang’o: https://www.theguardian.com/environment/2018/mar/05/why-what-we-eat-is-crucial-to-the-climate-change-question -“80 procent van de wereldwijde ontbossing komt door voedselproductie” >>> Yale: https://globalforestatlas.yale.edu/land-use/industrial-agriculture -“Big Food is making record profits, even as peasants and indigenous communities struggle against land grabs that threaten their livelihoods and even their lives” >>> USFA: http://usfoodsovereigntyalliance.org/what-is-food-sovereignty/ -“Werknemers in de sector transport en logistiek staan tijdens het werk bloot aan hoge arbeidsrisico’s. Welke risico’s dat precies zijn, weten veel werkgevers niet: de helft van de bedrijven in de sector transport en logistiek heeft onvoldoende in kaart welke risico werknemers dagelijks lopen tijdens het werk. Als werkgevers die risico’s wel kennen, nemen zij niet altijd voldoende maatregelen om die te beperken of te beheersen.” Rijksinspectie: https://www.inspectieszw.nl/publicaties/rapporten/2014/07/15/arbeidsomstandigheden-transport-en-logistiek-2014 -“FNV sleept Deliveroo voor de rechter: ‘Uitknijpbaantjes zijn zwaar fout’” RTL Nieuws: https://www.rtlz.nl/business/artikel/4239216/fnv-sleept-deliveroo-voor-rechter-uitknijpbaantjes-zijn-zwaar-fout -“Als foodwaste een land zou zijn, zou het de derde vervuiler ter wereld zij, na de VS en China” >>> FAO: http://www.fao.org/3/i3347e/i3347e.pdf -“Towards a Common European Food Policy” >>> iPES FOOD: http://www.ipes-food.org/pages/CommonFoodPolicy -“Everyone has the right to a standard of living adequate for the health and well-being of himself and of his family, including food, clothing, housing and medical care and necessary social services, and the right to security in the event of unemployment, sickness, disability, widowhood, old age or other lack of livelihood in circumstances beyond his control.”, Universal Declaration of Human Rights, Article 25. United Nations: https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/index.html -“Handbook of Food as Commons” https://www.routledge.com/Routledge-Handbook-of-Food-as-a-Commons/Vivero-Pol-Ferrando-Schutter-Mattei/p/book/9781138062627 -“Food as Commons or Commodity? Exploring the Links between Normative Valuations and Agency in Food Transition” https://www.mdpi.com/2071-1050/9/3/442/htm -“Social Circularity: Urban Food-sharing Platforms Are Re-Inventing Urban Solidarity”, uit het boek Our Commons: Political Ideas for a New Europe, Commons Network, 2019. -Fact Check: ‘Amsterdammers Gooien Eten Weg Voor 60.000 Mensen’, NRC, July 12th, 2014: https://www.nrc.nl/nieuws/2014/07/12/amsterdammers-gooien-eten-weg-voor-60000-mensen-1399980-a198339 -Armoede En Uitsluiting, CBS (Dutch Bureau of Statistics), December 16th, 2015: https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2015/51/armoede-en-sociale-uitsluiting-2015 -Ecolise: https://www.ecolise.eu/ -ShareCity: https://sharecity.ie/inspiring-enterprises/ (en de map zelf: https://sharecity.ie/research/sharecity100-database/) -Dé internationale beweging die ons kan helpen met het ‘reframen’ en het bouwen van een Voedsel-Regio: https://viacampesina.org/en/who-are-we/what-is-la-via-campesina/ -“Voedselcoöp verbindt burger en boer” https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2018/06/02/voedselcooperatie-verbindt-boer-en-burger -Nieuwe publicatie over Urban Food Sharing: http://www.oapen.org/search?identifier=1004846

“80 procent van de wereldwijde ontbossing komt door voedselproductie” >>> Yale: https://globalforestatlas.yale.edu/land-use/industrial-agriculture

“Big Food is making record profits, even as peasants and indigenous communities struggle against land grabs that threaten their livelihoods and even their lives” >>> USFA: http://usfoodsovereigntyalliance.org/what-is-food-sovereignty/

“Als foodwaste een land zou zijn, zou het de derde vervuiler ter wereld zij, na de VS en China” >>> FAO: http://www.fao.org/3/i3347e/i3347e.pdf

“Handbook of Food as Commons” https://www.routledge.com/Routledge-Handbook-of-Food-as-a-Commons/Vivero-Pol-Ferrando-Schutter-Mattei/p/book/9781138062627

“Food as Commons or Commodity? Exploring the Links between Normative Valuations and Agency in Food Transition” https://www.mdpi.com/2071-1050/9/3/442/htm

“Towards a Common European Food Policy” >>> iPES FOOD: http://www.ipes-food.org/pages/CommonFoodPolicy

. “Social Circularity: Urban Food-sharing Platforms Are Re-Inventing Urban Solidarity”, uit het boek Our Commons: Political Ideas for a New Europe, Commons Network, 2019. “Everyone has the right to a standard of living adequate for the health and well-being of himself and of his family, including food, clothing, housing and medical care and necessary social services, and the right to security in the event of unemployment, sickness, disability, widowhood, old age or other lack of livelihood in circumstances beyond his control.”, Universal Declaration of Human Rights, Article 25. United Nations: https://www.un.org/en/universal-declaration-human-rights/index.html

Fact Check: ‘Amsterdammers Gooien Eten Weg Voor 60.000 Mensen’, NRC, July 12th, 2014: https://www.nrc.nl/nieuws/2014/07/12/amsterdammers-gooien-eten-weg-voor-60000-mensen-1399980-a198339